शल्यपर्व
अध्यायः ५८
सञ्जय उवाच।
ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा भीमसेनं तथाऽऽगतम्।
प्रत्युद्ययावदीनात्मा वेगेन महता नदन्।।
समापेततुरन्योन्यं शृङ्गिणौ वृषभाविव।
महानिर्घातघोषश्च प्रहाराणामजायत।।
अभवच्च तयोर्युद्वं तुमुलं रोमहर्षणम्।
जिघृक्षतोर्यथाऽन्योन्यमिन्द्रप्रह्लादयोरिव।।
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गौ गदाहस्तौ मनस्विनौ।
ददृशाते महात्मानौ पुष्पिताविव किंशुकौ।।
तथा तस्मिन्महायुद्धे वर्तमाने सुदारुणे।
खद्योतसङ्खैरिव खं दर्शनीयं व्यरोचत।।
तथा तस्मिन्वर्तमाने सङ्कुले तुमुले भृशम्।
उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिन्दमौ।।
तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनरेव परन्तपौ।
सम्प्रहारयतां चित्रे सम्प्रगृह्य गदे शुभे।।
तौ तु दृष्ट्वा महावीर्यौ समाश्वस्तौ नरर्षभौ।
बलिनौ वारणौ यद्वद्वासितार्थे मदोत्कटौ।।
समानवीर्यौ सम्प्रेक्ष्य प्रगृहीतगदावुभौ।
प्रहर्षं परमं जग्मुर्देवगन्धर्वदानवाः।।
प्रगृहीतगदौ दृष्ट्वा दुर्योधनवृकोदरौ।
संशयः सर्वभूतानां विजये समपद्यत।।
समागम्य ततो भूयो भ्रातरौ बलिनां वरौ।
अन्योन्यस्यान्तरप्रेप्सू प्रचक्रातेऽन्तरं प्रति।।
यमदण्डोपमां गुर्वीमिन्द्राशनिमिवोद्यताम्।
ददृशुः प्रेक्षका राजन्रौद्रीं विशसनीं गदाम्।।
आविद्ध्यतो गतां तस्य भीमसेनस्य संयुगे।
शब्दः सुतुमुलो घोरो मुहूर्तं समपद्यत।।
आविद्ध्यन्तमरिं प्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रोऽथ पाण्डवम्।
गदामतुलवेगां तां विस्मितः सम्बभूव ह।।
चरंश्च विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भारत।
अशोभत तदा वीरो भूय एव वृकोदरः।।
तौ परस्परमासाद्य यत्तावन्योन्यसूदने।
मार्जाराविव भक्षार्थे ततक्षाते मुहुर्मुहुः।।
अचरद्भीमसेनस्तु मार्गान्बहुविधांस्तथा।
मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि च।।
गोमूत्रिकाणि चित्राणि स्थानानि विविधानि च।
परिमोक्षं प्रहाराणां वर्जनं परिधावनम्।।
अभिद्रवणमाक्षेपमवस्थानं सविग्रहम्।
मत्स्योद्वृत्तं सोरुवृत्तमवप्लुतमुपप्लुतम्।।
उपन्यस्तमपन्यस्तं गदायुद्धविशारदौ।
एवं तौ विचरन्तौ तु न्यघ्नतां वै परस्परम्।।
वञ्चयानौ पुनश्चैव चेरतुः कुरुसत्तमौ।
विक्रीडन्तौ सुबलिनौ मण्डलानि विचेरतुः।।
[तौ दर्शयन्तौ समरे युद्धक्रीडां समन्ततः।
गदाभ्यां सहसाऽन्योन्यमाजघ्नतुररिन्दमौ।।
परस्परं समासाद्य दंष्ट्राभ्यां द्विरदौ यथा।
अशोभेतां महाराज शोणितेन परिप्लुतौ।।
एवं तदभवद्युद्धं घोररूपं परन्तप।
परिवृत्तेऽहनि क्रूरं वृत्रवासवयोरिव।।]
गदाहस्तौ ततस्तौ तु मण्डलावस्थितौ बली।
दक्षिणं मण्डलं राजन्धार्तराष्ट्रोऽभ्यवर्तत।
सव्यं तु मण्डलं तत्र भीमसेनोऽभ्यवर्तत।।
तथा तु चरतस्तस्य भीमस्य रणमूर्धनि।
दुर्योधनो महाराज पार्श्वदेशेऽभ्यताडयत्।।
आहतस्तु ततो भीमः पुत्रेण तव भारत।
आविध्यत गदां गुवीं प्रहारं तमचिन्तयन्।।
इन्द्राशनिसमां घोरां यमदण्डमिवोद्यताम्।
ददृशुस्ते महाराज भीमसेनस्य तां गदाम्।।
आविध्यन्तं गदां दृष्ट्वा भीमसेनं तवात्मजः।
समुद्यम्य गदां घोरां प्रत्यविध्यत्परन्तपः।।
गदामारुतवेगेन तव पुत्रस्य भारत।
शब्द आसीत्सुतुमुलस्तेजश्च समजायत।।
स चरन्विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भागशः।
समशोभत तेजस्वी भूयो भीमात्सुयोधनः।।
आविद्धा सर्ववेगेन भीमेन महती गदा।
सधूमं सार्चिषं चाग्निं मुमोचोग्रमहास्वना।।
आधूतां भीमसेनेन गदां दृष्ट्वा सुयोधनः।
अद्रिसारमयीं गुर्वीमाविध्यन्बह्वशोभत।।
गदामारुतवेगं हि दृष्ट्वा तस्य महात्मनः।
भयं विवेश पाण्डूंस्तु सर्वानेव ससात्यकीन्।।
तौ दर्शयन्तौ समरे युद्धक्रीडां समन्ततः।
गदाभ्यां सहसाऽन्योन्यमाजघ्नतुररिन्दमौ।।
तौ परस्परमासाद्य दंष्ट्राभ्यां द्विरदौ यथा।
अशोभेतां महाराज शोणितेन परिप्लुतौ।।
एवं तदभवद्युद्धं घोररूपमसंवृतम्।
परिवृत्तेऽहनि क्रूरं वृत्रवासवयोरिव।।
दृष्ट्वा व्यवस्थितं भीमं तव पुत्रो महाबलः।
चरंश्चित्रतरान्मा र्गान्कौन्तेयमभिदुद्रुवे।।
तस्य भीमो महावेगां जाम्बूनदपरिष्कृताम्।
अतिक्रुद्धस्य क्रुद्धस्तु ताडयामास तां गदाम्।।
सविस्फुलिङ्गो निर्हादस्तयोस्तत्राभिघातजः।
प्रादुरासीन्महाराज घृष्टयोर्वज्रयोरिव।।
वेगवत्या तया तत्र भीमसेनप्रमुक्तया।
निपतन्त्या महाराज पृथिवी समकम्पत।।
तां नामृष्यत कौरव्यो गदां प्रतिहतां रणे।
मत्तो द्विप इव क्रुद्धः प्रतिकुञ्जरदर्शनात्।।
स सव्यं मण्डलं राजा उद्धाम्य कृतनिश्चयः।
आजघ्ने मूर्ध्नि कौन्तेयं गदया भीमवेगया।।
तया त्वभिहतो भीमः पुत्रेण तव पाण्डवः।
नाकम्पत महाराज तदद्भुतमिवाभवत्।।
आश्चर्यं चापि तद्राजन्सर्वसैन्यान्यपूजयन्।
यद्गदाभिहतो भीमो नाकम्पत पदात्पदम्।।
ततो गुरुतरां दीप्तां गदां हेमपरिष्कृताम्।
दुर्योधनाय व्यसृजद्भीमो भीमपराक्रमः।।
तं प्रहारमसम्भ्रान्तो लाघवेन महाबलः।
मोघं दुर्योधनश्चक्रे तत्राभूद्विस्मयो महान्।।
सा तु मोघा गदा राजन्पतन्ती भीमचोदिता।
चालयामास पृथिवीं महानिर्घातनिःस्वनाः।।
आस्थाय कौशिकान्मार्गानुत्पतन्स पुनः पुनः।
गदानिपातं प्रज्ञाय भीमसेनं च वञ्चितम्।।
वञ्चयित्वा तदा भीमं गदया कुरुसत्तमः।
ताडयामास सङ्क्रुद्धो वक्षोदेशे महाबलः।।
गदया निहतो भीमो मुह्यमानो महारणे।
नाभ्यमन्यत कर्तव्यं पुत्रेणाभ्याहतस्तव।।
तस्मिंस्तथा वर्तमाने राजन्सोमकपाण्डवाः।
भृशोपहतसङ्कल्पा नहृष्टमनसोऽभवन्।।
स तु तेन प्रहारेण मातङ्ग इव रोषितः।
हस्तिवद्वस्तिसंकाशमभिदुद्राव ते सुतम्।।
ततस्तु तरसा भीमो गदया तनयं तव।
अभिदुद्राव वेगेन सिंहो वनगजं यथा।।
उपसृत्य तु राजानं गदामोक्षविशारदः।
आविध्यत गदां राजन्समुद्दिश्य सुतं तव।।
अताडयद्भीमसेनः पार्श्वे दुर्योधनं तदा।
स विह्वलः प्रहारेण जानुभ्यामगमन्महीम्।।
तस्मिन्कुरुकुलश्रेष्ठे जानुभ्यामवनीं गते।
उदतिष्ठत्ततो नादः सृञ्जयानां जगत्पते।।
तेषां तु निनदं श्रुत्वा शृञ्जयानां नरर्षभः।
अमर्षाद्भरतश्रेष्ठ पुत्रस्ते समकुप्यत।।
उत्थाय तु महाबाहुर्महानाग इव श्वसन्।
दिधक्षन्निव नेत्राभ्यां भीमसेनमवैक्षत।।
ततः स भरतश्रेष्ठो गदापाणिरभिद्रवन्।
प्रमथिष्यन्निव शिरो भीमसेनस्य संयुगे।।
स महात्मा महात्मानं भीमं भीमपराक्रमः।
अताडयच्छङ्खदेशे न चचालाचलोपमः।।
स भूयः शुशुभे पार्थस्ताडितो गदया रणे।
उद्भिन्नरुधिरो राजन्प्रभिन्न इव कुञ्चरः।।
ततो गदां वीरहणीमयोमयीं
प्रगृह्य वज्राशनितुल्यनिःस्वनाम्।
अताडयच्छत्रुममित्रकर्शनो
बलेन विक्रम्य धनञ्जयाग्रजः।।
स भीमसेनाभिहतस्तवात्मजः
पपात सङ्कम्पितदेहबन्धनः।
सुपुष्पितो मारुतवेगताडितो
वने महासाल इवावघूर्णितः।।
ततः प्रणेदुर्जहृषुश्च पाण्डवाः
समीक्ष्य पुत्रं पतितं क्षितौ तव।
ततः सुतस्ते प्रतिलभ्य चेतनां
समुत्पपात द्विरदो यथा हदात्।।
स पार्थिवो नित्यममर्षितस्तदा
महारथः शिक्षितवत्परिभ्रमन्।
अताडयत्पाण्डवमग्रतः स्थितं
स विह्वलाङ्गो जगतीमुपास्पृशत्।।
स सिंहनादं विननाद कौरवो
निपात्य भूमौ युधि भीममोजसा।
बिभेद चैवाशनितुल्यमोजसा
गदानिपातेन शरीररक्षणम्।।
ततोऽन्तरिक्षे निनदो महानभू--
द्दिवौकसामप्सरसां च नेदुषाम्।
पपात चोच्चैरमरप्रवेरितं
विचित्रपुष्पोत्करवर्षमुत्तमम्।।
ततः परानाविशदुत्तमं भयं
समीक्ष्य भूमौ पतितं नरोत्तमम्।
अहीयमानं च बलेन कौरवं
निशाम्य भेदं सुदृढस्य वर्मणः।।
ततो मुहूर्तादुपलभ्य चेतनां
प्रमृज्य वक्त्रं रुधिराक्तमात्मनः।
धृतिं समालम्ब्य विवृत्य लोचने
बलेन संस्तभ्य वृकोदरः स्थितः।।
`ततो यमौ यमसदृशौ पराक्रमे
सपार्षतः शिनितनयश्च वीर्यवान्।
समाह्वयन्नहमहमित्यभित्वरं--
स्तवात्मजं समभिययुर्वधैषिणः।।
निवर्त्य तान्पुनरपि पाण्डवो बली
तवात्मजं स्वयमभिगम्य कालवत्।
चचार चाप्यपगतखेदवेपथुः
सुरेश्वरो नमुचिमिवोत्तमं रणे'।।
।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि
गदायुद्धपर्वणि अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।। 58 ।।