अध्यायः २३

सञ्जय उवाच।

अल्पावशिष्टे सैन्ये तु पाण्डवैर्निहते बले।
अश्वैः सप्तसहस्रैस्तु उपावर्तत सौबलः।।

स यात्वा वाहिनीं तूर्णं चोदयानः स्वकान्युधि।
युध्यध्वमिति संहृष्टाः पुनःपुनररिन्दमाः।।

अपृच्छत्क्षत्रियांस्तत्र क्व नु राजा महाबलः।
शकुनेस्तद्वचः श्रुत्वा तमूचुर्भरतर्षभ।।

असौ तिष्ठति कौरव्यो रणमध्ये महाबलः।
यत्रैतत्सुमहच्छत्रं पूर्णचन्द्रसमप्रभम्।।

यत्र ते सतनुत्राणा रथास्तिष्ठन्ति दंशिताः।
यत्रैष तुमुलः शब्दः पर्जन्यनिनदोपमः।।

तत्र गच्छ द्रुतं राजंस्ततो द्रक्ष्यसि कौरवम्।
एवमुक्तस्तु तैर्योधैः शकुनिः सौबलस्तदा।।

प्रययौ तत्र यत्रास्ते पुत्रस्तव नराधिप।
सर्वतः संवृतो वीरैः समरे चित्रयोधिभिः।।

ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा रथानीके व्यवस्थितम्।
स रथांस्तावकान्सर्वान्हर्षयञ्शकुनिस्ततः।।

दुर्योधनमिदं वाक्यं हृष्टरूपो विशाम्पते।
कृतकार्यमिवात्मानं मन्यमानोऽब्रवीन्नृपम्।।

जहि राजन्रथानीकमश्वाः सर्वे जिता मया।
नात्यक्त्वा जीवितं सङ्ख्ये शक्यो जेतुं युधिष्ठिरः।।

हते तस्मिन्रथानीके पाण्डवेनाभिपालिते।
गजानेतान्हनिष्यामः पदातींश्चेतरांस्तथा।।

श्रुत्वा तु वचनं तस्य तावका जयगृद्विनः।
जवेनाभ्यपतन्हृष्टाः पाण्डवानामनीकिनीम्।।

बद्वनिस्त्रिंशहस्ताश्च प्रगृहीतशरासनाः।
शरासनानि धून्वानाः सिंहनादान्प्रचक्रिरे।।

ततो ज्यातलनिर्धोषः पुनरासीद्विशाम्पते।
प्रादुरासीच्छराणां च सुमुक्तानां सुदारुणः।।

तान्समीपगतान्दृष्ट्वा जनानुद्यतकार्मुकान्।
उवाच देवकीपुत्रं कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः।।

चोदयाश्वानसम्भ्रान्तः प्रविशैतद्बलार्णवम्।
अन्तमद्य गमिष्यामि शत्रूणां निशितैः शरैः।।

अष्टादश दिनान्यद्य युद्धस्यास्य जनार्दन।
वर्तमानस्य महतः समासाद्य परस्परम्।।

अनन्तकल्पा ध्वजिनी भूत्वा ह्येषां महात्मनाम्।
क्षयमद्य गता युद्धे पश्य दैवं यथाविधम्।।

समुद्रकल्पं च बलं धार्तराष्ट्रस्य माधव।
अस्मनासाद्य सञ्जातं गोष्पदोपममच्युत।।

हते भीष्मे धीर्ममासीच्छमः स्यादिति माधव।
न च तत्कृतवान्मूढो धार्तराष्ट्रः सुबालिशः।।

उक्तं भीष्मेण यद्वाक्यं हितं तथ्यं च माधव।
तच्चापि नासौ कृतवान्वीतबुद्धिः सुयोधनः।।

तस्मिंस्तु निहते भीष्मे प्रच्युते पृथिवीपतौ।
न जाने कारणं किन्तु येन युद्धमवर्तत।।

मूढांस्तु सर्वथा मन्ये धार्तराष्ट्रान्सुबालिशान्।
पतिते शन्तनोः पुत्रे येऽकार्युः संयुगं पुनः।।

अनन्तरं च निहते द्रोणे ब्रह्मविदां वरे।
राधेये च विकर्णे च नैव शाम्यति वैशसम्।।

अल्पावशिष्टे सैन्येऽस्मिन्सूतपुत्रे च पातिते।
सपुत्रे वै नरव्याघ्रे नैव शाम्यति वैशसम्।।

श्रुतायुषि हते वीरे जलसन्धे च मागधे।
श्रुतायुधे च नृपतौ नैव शाम्यति वैशसम्।।

भूरिश्रवसि शल्ये च साल्ये चैव जनार्दन।
आवन्त्येषु च वीरेषु नैव शाम्यति वैशसम्।।

जयद्रथे च निहते राक्षसे चाप्यलायुधे।
बाह्लिके सोमदत्ते च नैव शाम्यति वैशसम्।।

भगदत्ते हते शूरे काम्भोजे च सुदारुणे।
दुःशासने च निहते नैव शाम्यति वैशसम्।।

दृष्ट्वा विनिहताञ्शूरान्पृथङ्माण्‍डलिकान्नृपान्।
बलिनश्च रणे कृष्ण नैव शाम्यति वैशसम्।।

अक्षौहिणीपतीन्दृष्ट्वा भीमसेननिपातितान्।
मोहाद्वा यदि वा लोभान्नैव शाम्यति वैशसम्।।

`हतप्रवीरां विध्वस्तां दृष्ट्वा चेमां चमूं रणे।
अलम्बले च निहते नैव शाम्यति वैशसम्।।

भ्रातॄन्विनिहतान्दृष्ट्वा वयस्यान्मातुलानपि।
पुत्रान्विनिहतान्दृष्ट्वा नैव शाम्यति वैशसम्'।।

को नु राजकुले जातः कौरवेषु विशेषतः।
निरर्थकं महद्वैरं कुर्यादन्यः सुयोधनात्।।

गुणतोऽभ्यधिकाञ्ज्ञात्वा बलतः शौर्यतोपि वा।
अमूढः को नु युध्येत जानन्प्राज्ञो हिताहितम्।।

किन्नु तस्य मनो ह्यासीत्त्वयोक्तस्य हितं वचः।
प्रशमे पाण्डवैः सार्धं सोन्यस्य शृणुयात्कथम्।।

येन शान्तनवो भीष्मो द्रोणो विदुर एव च।
प्रत्याख्याताः शंमस्यार्थे किन्नु तस्याद्य भेषजम्।।

मौर्ख्याद्येन पिता वृद्वः प्रत्याख्यातो जनार्दन।
तथा माता हितं वाक्यं भाषमाणा हितैषिणी।।

प्रत्याख्याता ह्यसत्कृत्य स कस्मै रोचयेद्वचः।
कुलान्तकरणो व्यक्तं जात एष जनार्दन।।

तथास्य दृश्यते चेष्टा नीतिश्चैव विशाम्पते।
नैष दास्यति नो राज्यमिति मे मतिरच्युत।।

उक्तोऽहं बहुशस्तात विदुरेण महात्मना।
न जीवन्दास्यते भागं धार्तराष्ट्रः सुयोधनः।।

यावत्प्राणा धरिष्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः।
तावद्युष्मास्वपापेषु प्रचरिष्यति पापकम्।।

न च युक्तोऽन्यथा जेतुमृते युद्धेन माधव।
इत्यब्रवीत्सदा मां हि विदुरः सत्यदर्शनः।।

तत्सर्वमद्य जानामि व्यवसायं दुरात्मनः।
यदुक्तं वचनं तेन विदुरेण महात्मना।।

यो हि श्रुत्वा वचः पथ्यं जामदग्न्याद्यथातथम्।
अवामन्यत दुर्बुद्धिर्ध्रुवं नाशमुखे स्थितः।।

उक्तं हि बहुभिः सिद्धैर्जातमात्रे सुयोधने।
एनं प्राप्य दुरात्मानं क्षयं क्षत्रं गमिष्यति।।

तदिदं वचनं तेषां निरुक्तं वै जनार्दन।
क्षयं याता हि राजानो दुर्योधनकृते भृशम्।।

सोऽद्य सर्वान्रणे योधान्निहनिष्यामि माधव।।

क्षत्रियेषु हतेष्वाशु शून्ये च शिबिरे कृते।
वधाय चात्मनोऽस्माभिः संयुगं रोचयिष्यति।।

तदन्तं हि भवेद्वैरमनुमानेन माधव।
एवं पश्यामि वार्ष्णेय चिन्तयन्प्रज्ञया स्वया।
विदुरस्य च वाक्येन चेष्टया च दुरात्मनः।।

तस्माद्याहि चमूं वीर यावद्वन्मि शितैः शरैः।
दुर्योधनं महाबाहो वाहिनीं चास्य संयुगे।।

क्षेममद्य करिष्यामि धर्मराजस्य माधव।
हत्वैतद्दुर्बलं सैन्यं धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः।।

सञ्जय उवाच।

अभीशुहस्तो दाशार्हस्तथोक्तः सव्यसाचिना।
तद्बलौघममित्राणामभीतः प्राविशद्बलात्।।

शरासनवनं घोरं शक्तिकण्टकसङ्कुलम्।
गदापरिघपाषाणं रथनागमहाद्रुमम्।।

हयपत्तिलताकीर्णं गाहमानो महायशाः।
व्यचरत्तत्र गोविन्दो रथेनातिपताकिना।।

ते हयाः पाण्डुरा राजन्वहन्तोऽर्जुनमाहवे।
दिक्षु सर्वास्वदृश्यन्त दाशार्हेण प्रचोदिताः।।

ततः प्रायाद्रथेनाजौ सव्यसाची परन्तपः।
किरञ्शरशतांस्तीक्ष्णान्वारिधारा घनो यथा।।

प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः शराणां नतपर्वणाम्।
इषुभिश्छाद्यमानानां समरे सव्यसाचिना।।

असज्जन्तस्तनुत्रेषु शरौघाः प्रापतन्भुवि।
इन्द्राशनिसमस्पर्शा गाण्डीवप्रेषिताः शराः।।

नरान्नागान्समाहत्य हयांश्चापि विशाम्पते।
अपतन्त रणे बाणाः पतङ्गा इव घोषिणः।।

आसीत्सर्वमवच्छन्नं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः।
न प्राज्ञायन्त समरे दिशो वा प्रदिशोपि वा।।

सर्वमासीज्जगत्पूर्णं पार्थनामाङ्कितैः शरैः।
रुक्मपुङ्खैस्तैलधौतैः कर्मारपरिमार्जितैः।।

ते दह्यमानाः पार्थेन पावकेनेव कुञ्जराः।
पार्थं न प्राजहुर्घारा वध्यमानाः शितैः शरैः।।

शरचापधरः पार्थः प्रज्वलन्निव भास्करः।
ददाह समरे योधान्कक्षमग्निरिव ज्वलन्।।

यथा वनान्ते वनपैर्विसृष्टः
कक्षं दहेत्कृष्णगतिः सुघोषः।
भूरिद्रुमं शुष्कलतावितानं
भृशं समृद्धो ज्वलनः प्रतापी।।

एवं स नाराचगणम्प्रतापी
शरार्चिरुच्चावचतिग्मतेजाः।
ददाह सर्वां तव पुत्रसेना--
ममृष्यमाणस्तरसा तरस्वी।।

तस्येषवः प्राणहराः सुमुक्ता
नासज्जन्वै वर्मसु रुक्मपुङ्खाः।
न च द्वितीयं प्रमुमोच बाणं
नरे हये वा परमद्विपे वा।।

अनेकरूपाकृतिभिर्हि बाणै--
र्महारथानीकमनुप्रविश्य।
स एव एकस्तव पुत्रस्य सेनां
जघान दैत्यानिव वज्रपाणिः।।

।। इति श्रीमन्महाभारते
शल्यपर्वणि शल्यवधपर्वणि
अष्टादशदिवसयुद्धे त्रयोविंशोऽध्यायः।। 23 ।।