अध्यायः ३६

वैशंपायन उवाच।

भीमसेनवचः श्रुत्वा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।
निःश्वस्य पुरुषव्याघ्रः संप्रदध्यौ परंतपः ।।

श्रुता मे राजधर्माश्च वर्णानां च पृथक्पृथक्।
आयत्यां च तदात्वे च यः पश्यति स पश्यति ।।

धर्मस्य जानमानोऽहं गतिमग्र्यां सुदुर्विदाम्।
कथं बलात्करिष्यामि मेरोरिव विवर्तनम् ।।

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा विनिश्चित्येतिकृत्यताम्।
भीमसेनमिद वाक्यमपदान्तरमब्रवीत् ।।

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत।
इदमन्यत्समादत्स्व वाक्यं मे वाक्यकोविद ।।

महापापानि कर्माणि यानि केवलसाहसात्।
आरभ्यन्ते भीमसेन व्यथन्ते तानि भारत ।।

सुमन्त्रिते सुविक्रान्ते सुकृतेसुविचारिते।
सिद्ध्यन्त्यर्था महाबाहो दैवं चात्र प्रदक्षिणम् ।।

यत्तु केवलचापल्याद्बलदर्पोत्थितः स्वयम्।
आरब्धव्यमिदं कार्यं मन्यसे शृणु तत्रमे ।।

भूरिश्रवाः शलश्चैव जलसन्धश्च वीर्यवान्।
भीष्मो द्रोणश्च कर्णशच् द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान् ।।

धार्तराष्ट्रा दुराधर्षा दुर्योधनपुरोगमाः।
सर्व एव कृताशस्त्राश्च सततं चाततायिनः ।।

राजानः पार्थिवाश्चैव येऽस्माभिरुपतापिताः।
ते श्रिताः कौरवं पक्षं जातस्नेहाश्च सांप्रतम् ।।

दुर्योधनहिते युक्ता न तथाऽस्मासु भारत।
पूर्णकोशा बलोपेताः प्रयतिष्यन्ति रक्षणे ।।

सर्वे कौरवसैन्यस् सपुत्रामात्यसैनिकाः।
संविभक्ता हि मात्राभिर्भोगैरपि च सर्वशः ।।

दुर्योधनेन ते वीरा मानिताश्च विशेषतः।
प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति संग्रामे इति मे निश्चिता मतिः ।।

समा यद्यपि भीष्मस्य वृत्तिरस्मासु तेषु च।
द्रोणस् च महाबाहो कृषस्य च महात्मनः ।।

अवश्यं राजपिण्डस्तैर्निर्वेश्य इति मे मतिः।
तस्मात्त्यक्ष्यन्ति संग्रामे प्राणानपि सुदुस्त्यजान् ।।

सर्वेदिव्यास्त्रविद्वांसः सर्वे धर्मपरायणाः।
अजेयाश्चेति मे बुद्धिरपि देवैः सवासवैः ।।

अमर्षी नित्यसंरब्धस्तत्र कर्णो महारथः।
सर्वास्त्रविदनाधृष्यो ह्यभेद्यकवचावृतः ।।

अनिर्जित्यरणे सर्वानेतान्पुरुषसत्तमान्।
अशक्यो ह्यसहायेन हन्तुं दुर्योधनस्त्वया ।।

न निद्रामधिगच्छामि चिन्तयानो वृकोदर।
अतिसर्वान्धनुर्ग्राहान्सूतपुत्रस्य लाघवम् ।।

वैशंपायन उवाच।

एतद्वचनमाज्ञाय भीमसेनोऽत्यमर्षणः।
बभूव शान्तिसंयुक्तो गुरोर्वचनवारितः ।।

तयोः संवदतोरेवं तदा पाण्डवयोर्द्वयोः।
आजगाम महायोगी व्यासः सत्यवतीसुतः ।।

सोऽभिगम्य यथान्यायं पाण्डवैः प्रतिपूजितः।
युधिष्ठिरमिदं वाक्यमुवाच वदतांवरः ।।

युधिष्ठिर महाबाहो वेद्मि ते हृदयस्थितम्।
मनीषया तत क्षिप्रमागतोस्मि नरर्षभ ।।

भीष्माद्द्रोणात्कृपात्कर्णाद्द्रोणपुत्राच्च भारत।
दुर्योधनान्नृपसुतात्तथा दुःशासनादपि ।।

त्ते भयममित्रघ्न हृदि संपरिवर्तते।
तत्तेऽहं नाशयिष्यामि विधिदृष्टेन हेतुना ।।

तच्छ्रुत्वा धृतिमास्थाय कर्मणा प्रतिपादय।
प्रतिपाद्य तु राजेन्द्र ततः क्षिप्रं ज्वरं जहि ।।

तत एकान्तमानाय्य पाराशर्यो युधिष्ठिरम्।
अब्रवीदुपपन्नार्थमिदं वाक्यविशारदः ।।

श्रेयसस्तेऽपरः कालः प्राप्तो भरतसत्तम।
येनाभिभविता शत्रून्रणे पार्थो धनुर्धरः ।।

गृहाणेमां मया प्रोक्तां सिद्धिं मूर्तिमर्तामिव।
विद्यां प्रतिस्मृतिं नाम प्रपन्नाय ब्रवीमि ते ।।

यामवाप्यमहाबाहुरर्जुनः साधयिष्यति।
अस्त्रहेतोर्महेन्द्रं च रुद्रं चैवाभिगच्छतु ।।

वरुणं च कुबेरं च धर्मराजं च पाण्डव।
शक्तो ह्येष सुरान्द्रष्टुं तपसा विक्रमेण च ।।

ऋषिरेष मेहातेजा नारायणसहायवान्।
पुराणः शास्वतो देवस्त्वजेयो जिष्णुरच्युतः ।।

अस्त्राणीनद्राच्च रुद्राच्च लोकपालेभ्य एव च।
समादाय महाबाहुर्महत्कर्म करिष्यति ।।

वनादस्माच्च कौन्तेय वनमन्यद्विचिन्त्यताम्।
निवासार्थाय यद्युक्तं भवेद्वः पृथिवीपते ।।

एकत्रचिरवासो हि न प्रीतिजननो भवेत्।
तापसानां च शान्तानां भवेदुद्वेगकारकः ।।

मृगाणामुपरोधश्च वीरुदोषधिसंक्षयः।
बिभर्षि च बहून्विप्रान्वेदवेदाङ्गपारगान् ।।

वैशंपायन उवाच।

एवमुक्त्वा प्रपन्नाय शुचये भगवान्प्रभुः।
प्रोवाच योगतत्त्वज्ञो योगविद्यामनुत्तमाम् ।।

धर्मराजाय धीमान्स व्यासः सत्यवतीसुतः।
अनुज्ञाय च कौन्तेयं तत्रैवान्तरधीयत ।।

युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा तद्ब्रह्म मनसा यतः।
धारयामास मेधावी कालेकाले सदाऽभ्यसन् ।।

स व्यासवाक्यमुदितो वनाद्द्वैतवनात्ततः।
ययौ सरस्वतीकूले काम्यकं नाम काननम् ।।

तमन्वयुर्महाराज शिक्षाक्षरविशारदाः।
ब्राह्मणास्तपसा युक्ता देवेन्द्रमृषयो यथा ।।

ततः काम्यकमासाद्य पुनस्ते भरतर्षभ।
न्यविशन्त महात्मानः सामान्याः सपदानुगाः ।।

तत्रते न्यवसन्राजन्कंचित्कालं मनस्विनः।
धनुर्वेदपरा वीरा गृणाना वेदमुत्तमम् ।।

चरन्तो मृगयां नित्यं शुद्धैर्बाणैर्मृगार्थिनः।
पितृदैवतविप्रेभ्यो निर्वपन्तो यथाविधि ।।

।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि
अर्जुनाभिगमनपर्वणि षट्‌त्रिंशोऽध्यायः ।। 36 ।।