अध्यायः २३९

उमोवाच।

एवं कृतस्य धर्मस्य श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो।
प्रमाणं फलमानानां तन्मे शंसितुमर्हसि।।

महेश्वर उवाच।

प्रमाणकल्पनां देवि दानस्य शृणु भामिनि।।

यत्सारस्तु नरो लोके तद्दानं चोत्तमं स्मृतम्।
सर्वदानविधिं प्राहुस्तदेव भुवि शोभने।।

प्रस्थं सारं दरिद्रस्य शतं कोटिधनस्य च।
प्रस्थसारस्तु तत्प्रस्थं ददन्महदषाप्नुयात्।।

कोटिसारस्तु तां कोटिं ददान्महदवाप्नुयात्।
उभयं तन्महत्तच्च फलेनैव समं स्मृतम्।।

धर्मार्थकामभोगेषु शक्त्यभावस्तु मध्यमम्।
स्वद्रव्यादतिहीनं तु तद्दानमधमं स्मृतम्।।

शृणु दत्तस्य वै देवि पञ्चधा फलकल्पनाम्।
आनन्त्यं च महच्चैव समं हीनं हि पातकम्।।

तेषां विशेषं वक्ष्यामि शृणु देवि समाहिता।
दुस्त्यजस्य च वै दानं पात्र आनन्त्यमुच्यते।।

दानं षङ्गुणयुक्तं तु महदित्यभिधीयते।
यथाश्रद्धं तु वै दानं यथार्हं सममुच्यते।।

गुणतस्तु तथा हीनं दानं हीनमिति स्मृतम्।
दानं पातकमित्याहुः षड्गुणानां विपर्यये।।

देवलोके महत्कालमान्त्यस्य फलं विदुः।
महतस्तु तथा कालं स्वर्गलोके तु पूज्यते।।

समस्य तु तदा दानं मानुष्यं भोगमावहेत्।
दानं निष्फलमित्याहुर्विहीनं क्रियया शुभे।।

अथवा म्लेच्छदेशेषु तत्र तत्फलतां व्रजेत्।
नरकं प्रेत्य तिर्यक्षु गच्छेदशुभदानतः।।

उमोवाच।

अशुभस्यापि दानस्य शुभं स्याच्च फलं कथम्।।

महेश्वर उवाच।

मनसा तत्वतः शुद्धमानृशंस्यपुरःसरम्।
प्रीत्या तु सर्वदानानि दत्त्वा फलमवाप्नुयात्।।

रहस्यं सर्वदानानामेतद्विद्धि शुभेक्षणे।
अन्यानि धर्मकार्याणि शृणु सद्भिः कृतानि च।।

आरामदेवगोष्ठानि संक्रमाः कूप एव च।
गोवाटश्च तटाकश्च सभा शाला च सर्वशः।।

पाषण्डावसथश्चैव पानीयं गोतृणानि च।
व्याधितानां च भैषज्यमनाथानां च पोषणम्।।

अनाथशवसंस्कारस्तीर्थमार्गविशोधनम्।
व्यसनाभ्यवपत्तिश्च सर्वेषां च स्वशक्तितः।।

एतत्सर्वं समासेन धर्मकार्यमिति स्मृतम्।
तत्कर्तव्यं मनुष्येण स्वशक्त्या श्रद्धया शुभे।।

प्रेत्यभावे लभेत्पुण्यं नास्ति तत्र विचारणा।
रूपं सौभाग्यमारोग्यं बलं सौख्यं लभेन्नरः।
स्वर्गो वा मानुषे वाऽपि तैस्तैराप्यायते हि सः।।

उमोवाच।

भगवन्लोकपालेश धर्मस्तु कतिभेदकः।
दृश्यते परितः सद्भिस्तन्मे शंसितुमर्हसि।।

महेश्वर उवाच।

शृणु देवि समुद्देशान्नानात्वं धर्मसङ्कटे।
धर्मा बहुविधा लोके श्रुतिभेदमुखोद्भवाः।।

स्मृतिधर्मश्च बहुधा सद्भिराचार इष्यते।।

देशधर्माश्च दृश्यन्ते कुलधर्मास्तथैव च।
जातिधर्माश्च वै धर्मा गणधर्माश्च शोभने।।

शरीरकालवैषम्यादापद्धर्मश्च दृश्यते।
एतद्धर्मस्य नानात्वं क्रियते लोकवासिभिः।।

कारणात्तत्रतत्रैव फलं धर्मस्य चेष्यते।
तत्कारणसमायोगे लभेत्कुर्वन्फलं नरः।।

अन्यथा न लभेत्पुण्यमतदर्हः समाविशेत्।
एवं धर्मस्य नानात्वं फलं कुर्वल्लँभेन्नरः।।

श्रौतस्मार्तस्तु धर्माणां प्राकृतो धर्म उच्यते।
इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि।।

।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि
दानधर्मपर्वणि एकोनचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 239 ।।