अध्यायः ९९

शकुन्तलोवाच।

राजन्सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि।
आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यसि।।

मेनका त्रिदशेष्वेव त्रिदशाश्चानु मेनकाम्।
ममैवोद्रिच्यते जन्म दुष्यन्त तव जन्मतः।।

क्षितौ चरसि राजंस्त्वमन्तरिक्षे चराम्यहम्।
आवयोरन्तरं पश्य मेरुसर्षपयोरिव।।

महेन्द्रस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च।
भवनान्यनुसंयामि प्रभावं पश्य मे नृप।।

`पुरा नरवरः पुत्र उर्वश्यां जनितस्तदा।
आयुर्नाम महाराज तव पूर्वपितामहः।।

महर्षयश्च बहवः क्षत्रियाश्च परन्तपाः।
अप्सरःसु ऋषीणां च मातृदोषो न विद्यते।।'

सत्यश्चापि प्रवादोऽयं प्रवक्ष्यामि च ते नृप।
निदर्शनार्थं न द्वेषाच्छ्रुत्वा तत्क्षन्तुमर्हसि।।

विरूपो यावदादर्शे नात्मनो वीक्षते मुखम्।
मन्यते तावदात्मानमन्येभ्यो रूपवत्तरम्।।

यदा तु रूपमादर्शे विरूपं सोऽभिवीक्षते।
तदा ह्रीमांस्तु जानीयादन्तरं नेतरं जनम्।।

अतीव रूपसंपन्नो न कंचिदवमन्यते।
अतीव जल्पन्दुर्वाचो भवतीह विहेतुकः।।

`पांसुपातेन हृष्यन्ति कुञ्जरा मदशालिनः।
तथा परिवदन्नन्यान्हृष्टो भवति दुर्मतिः।।

सत्यधर्मच्युतात्पुंसः क्रुद्धादाशीविषादिव।
सुनास्तिकोप्युद्विजते जनः किं पुनरास्तिकः।।

स्वयमुत्पाद्य पुत्रं वै सदृशं योऽवमन्यते।
तस्य देवाः श्रियं घ्नन्ति तत्रैनं कलिराविशेत्।।

अभव्येऽप्यनृतेऽशुद्धे नास्तिके पापकर्मणि।
दुराचारे कलिर्ह्याशु न कलिर्धर्मचारिषु।।'

मूर्खो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः।
अशुभं वाक्यमादत्ते पुरीषमिव सूकरः।।

प्राज्ञस्तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः।
गुणवद्वाक्यमादत्ते हंसः क्षीरमिवाम्भसि।।

`आत्मनो दुष्टभावत्वं जानन्नीचोऽप्रसन्नधीः।
परेषामपि जानाति स्वधर्मसदृशान्गुणान्।।

दह्यमानास्तु तीव्रेण नीचाः परयशोग्निना।
अशक्तास्तद्गतिं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते।।'

अन्यान्परिवदन्साधुर्यथा हि परितप्यते।
तथा परिवदन्नन्यान्हृष्टो भवति दुर्जनः।।

`अपवादरता मूर्खा भवन्ति हि विशेषतः।
नापवादरताः सन्तो भवन्ति स्म विशेषतः।।'

अभिवाद्य यथा वृद्धान्साधुर्गच्छति निर्वृतिम्।
एवं सज्जनमाक्रुश्य मूर्खो भवति निर्वृतः।।

सुखं जीवन्त्यदोषज्ञा मूर्खा दोषानुदर्शिनः।
यथा वाच्याः परैः सन्तः परानाहुस्तथाविधान्।।

अतो हास्यतरं लोके किंचिदन्यन्न विद्यते।
यदि दुर्जन इत्याहुः सज्जनं दुर्जनाः स्वयम्।।

`दारुणाल्लोकसंक्लेशाद्दुःखमाप्नोत्यसंशयम्।।'
कुलवंशप्रतिष्ठां हि पितरः पुत्रमब्रुवन्।।

उत्तमं सर्वधर्माणां तस्मात्पुत्रं तु न त्यजेत्।
स्वपत्नीप्रभवाँल्लब्धान्कृतान्समयवर्धितान्।।

क्रीतान्कन्यासु चोत्पन्नान्पुत्रान्वै मनुरब्रवीत्।
`ते च षड्वन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः।।

धर्मकृत्यवहा नॄणां मनसः प्रीतिवर्धनाः।
त्रायन्ते नरकाज्जाताः पुत्रा धर्मप्लवाः पितॄन्।।

स त्वं नृपतिशार्दूल न पुत्रं त्यक्तुमर्हसि।
तस्मात्पुत्रं च सत्यं च पालयस्व महीपते।।

उभयं पालयस्वैतन्नानृतं वक्तुमर्हसि।'
आत्मानं सत्यधर्मौ च पालयेथा महीपते।
नरेन्द्रसिंह कपटं न हि वोढुं त्वमर्हसि।।

वरं कूपशताद्वापी वरं वापीशतात्क्रतुः।
वरं क्रतुशतात्पुत्रः सत्यं पुत्रशताद्वरम्।।

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते।।

सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम्।
सत्यस्यैव च राजेन्द्र कलां नार्हति षोडशीम्।।

नास्ति सत्यसमो धर्मो न सत्याद्विद्यते परम्।
न हि तीव्रतरं पापमनृतादिह विद्यते।।

राजन्सत्यं परो धर्मः सत्याच्च समयः परः।
मात्याक्षीः समयं राजन्सत्यं सङ्गतमस्तु ते।।

`यः पापो न विजानीयात्कर्म कृत्वा नराधिप।
न हि तादृक्परं पापमनृतादिह विद्यते।।

यस्य ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च।
कल्याणावेक्षणं तस्मात्कर्तुमर्हसि धर्मतः।।

यो न कामान्न च क्रोधान्न द्रोहादतिवर्तते।
अमित्रं वापि मित्रं वा स एवोत्तमपूरुषः।।'

अनृतश्चेत्प्रसङ्गस्ते श्रद्दधासि न चेत्स्वयम्।
आश्रमं गन्तुमिच्छामि त्वादृशो नास्ति सङ्गतं।।

`पुत्रत्वे शङ्कमानस्य त्वं बुद्ध्या निश्चयं कुरु।
गतिः स्वरः स्मृतिः सत्वं शीलं विद्या च विक्रमः।।

धृष्णुप्रकृतिभावौ च आवर्ता रोमराजयः।
समा यस्य यदा स्युस्ते तस्य पुत्रो न संशयः।।

सादृश्येनोद्धऋतं बिम्बं तव देहाद्विशांपते।
तातेति भाषमाणं वै मा स्म राजन्वृथा कृथाः।।

ऋते च गर्दभीक्षीरात्पयः पास्यति मे सुतः।'
ऋतेपि त्वां च दुष्यन्त शैलराजावतंसिकाम्।
चतुरन्तामिमामुर्वीं पुत्रो मे पालयिष्यति।।

`शकुन्तले तव सुतश्चक्रवर्ती भविष्यति।
एवमुक्तं महेन्द्रेण भविष्यति न चान्यथा।।

साक्षित्वे बहवो ह्युक्ता देवदूतादयो मया।
न ब्रुवन्ति तथा सत्यमुताहो नानृतं किल।।

असाक्षिणी मन्दबाग्या गमिष्यामि यथागतम्।।'

वैशंपायन उवाच।

एतावदुक्त्वा वचनं प्रातिष्ठत शकुन्तला।
`तस्याः क्रोधसमुत्थोग्निः सधूमो मूर्ध्न्यदृश्यत।।

संनियम्यात्मनोऽङ्गेषु ततः क्रोधाग्निमात्मजम्।
प्रस्थितैवानवद्याङ्गी सह पुत्रेण वै वनम्'।।

।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि एकोनशततमोऽध्यायः।। 99 ।।