अध्यायः २१५

मार्कण्डेय उवाच।

एवमुक्तः स विप्रस्तु धर्मव्याधेन भारत।
कथामकथयद्भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम् ।।

ब्राह्मण उवाच।

महाभूतानि यान्याहुः पञ्च धर्मविदांवर।
एकैकस्य गुणान्सम्यक्पञ्चानामपि मे वद ।।

व्याध उवाच।

भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाशमेव च।
गुणोत्तराणइ सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान् ।।

भूमिः पञ्चगुणा ब्रह्मननुदकं च चतुर्गुणम्।
गुणास्त्रयस्तेजसि च त्रयश्चाकाशवातयोः ।।

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः।
एतेगुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः ।।

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च सरश्चापि द्विजोत्तम।
अपामेते गुणा ब्रह्मन्कीर्तितास्तव सुव्रत ।।

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः।
शब्दः स्पर्शश्च वायौ तु शब्दश्चाकाश एव तु ।।

एते पञ्चदश ब्रह्मन्गुणा भूतेषु पञ्चसु।
वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ।।

अन्योन्यं नातिवर्तन्ते सम्यक्व भवति द्विज।
यदा तु विषमं भावमाचरन्ति चराचराः ।।

तदा देही देहमन्यं व्यतिरोहति कालतः।
प्रातिलोम्याद्विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः ।।

तत्र तत्रहि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः।
यैरावृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।।

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्मृतम्।
तदव्यक्तमिति ज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ।।

यथास्वं ग्राहकान्येषां शब्दादीनामिमानि तु।
इन्द्रियाणि तथा देही धारयन्निह तप्यते ।।

लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति।
परापरज्ञः सक्तः सन्स तु भूतानि पश्यति ।।

पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा।
ब्रह्मभूतस् संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ।।

ज्ञानमूलात्मकं क्लेशमतिवृत्तस्य मोहजम्।
लोकबुद्धिप्रकाशेन ज्ञेयमार्गेण गम्यते ।।

अनादिनिधनं जन्तुमात्मयोनिं सदाव्ययम्।
अनौपम्यममूर्तं च भगवानाह बुद्धिमान् ।।

तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां विप्रानुपृच्छसि।
`तपसा हि समाप्नोति यद्यदेवाभिवाञ्छति'।
इन्द्रियाण्येव संयम्य तपो भवति नान्यथा ।।

इन्द्रियाण्येव तत्सर्वंयत्स्वर्गनरकावुभौ।
निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ।।

एष योगविधिः कृत्स्नो यावदिन्द्रियधारणम्।
एतन्मूलं हि तपसः स्वर्गस्य नरकस्य च ।।

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोमार्च्छत्यसंशयम्।
सन्नियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं समाप्नुयात् ।।

षण्णामात्प्रनि योज्यानामैश्वर्यं योऽधितिष्ठति।
न स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः ।।

रथः शरीरं पुरुषस्य दृष्ट-
मात्मा नियन्तेन्द्रियाण्याहुरश्वान्।
तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वै-
र्दान्त सुखं याति रथीव धीरः ।।

षण्णामात्मनियुक्तानामिन्द्रियाणां प्रमाथिनाम्।
यो धीरो धारयेद्रश्मीन्स स्यात्परमसारथिः ।।

इन्द्रियाणां प्रसृष्टानां हयानामिव वर्त्मसु।
धृतिं कुर्वीत सारथ्ये धृत्या तानि जयेद्ध्रुवम् ।।

इन्द्रियाणां विचरतां यन्मनोऽनुविधीयते।
तदस् हरते बुद्धिं नावं वायुरिवाम्भसि ।।

येषु विप्रतिपद्यन्ते षट्स्वमोहात्फलागमम्।
तेष्वध्यवसिताध्यायी विन्दते ध्यानजं फलम् ।।

।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि
मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि पञ्चदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 215 ।।