आरण्यकपर्व
अध्यायः २०९
मार्कण्डेय उवाच।
कश्चिद्द्विजातिप्रवरो वेदाध्यायी तपोधनः।
तपस्वी धर्मशीलश्च कौशिको नाम भारत ।।
साङ्गोपनिषदान्वेदानधीते द्विजसत्तमः।
सवृक्षमूले कस्मिंश्चिद्वेदानुच्चारयन्स्थितः ।।
उपरिष्टाच्च वृक्षस्य बलाका संन्यलीयत।
तया पुरीषमुत्सृष्टं ब्राह्मणस्य तदोपरि ।।
समवेक्ष्यततः क्रुद्धः सममध्यायत द्विजः।
`तां बलकां महाराज निलीनां नगमूर्धनि ।।
भृशं क्रोधाभिभूतेन बलाका सा निरीक्षिता।
अपध्याता च विप्रेण न्यपतद्धरणीतले ।।
बलाकां पतितां दृष्ट्वा गतसत्वामचेतनाम्।
कारुण्यादभिसंतप्तः पर्यशोचत तां द्विजः।
अकार्यं कृतवानस्मि द्वेषरागबलात्कृतः ।।
इत्युक्ताव बहुशो विद्वान्ग्रामं भैक्षाय संश्रितः।
ग्रामे शुचीनि प्रचरन्कुलानि भरतर्षभ ।।
देहीति याचमानोऽसौ तिष्ठेत्युक्तः स्त्रिया ततः।
शौचं तु यावत्कुरुते भाजनस्य कुटुम्बिवी ।।
एतस्मिन्नन्तरे राजन्क्षुधासंपीडितो भृशम्।
भर्ता प्रविष्टः सहसा तस्या भरतसत्तम ।।
सा तु दृष्ट्वा पतिं साध्वी ब्राह्मणं व्यपहाय तम्।
पाद्यमाचमनीयं वै ददौ भर्तुस्तथाऽऽसनम् ।।
प्रह्वा पर्यचरच्चापि भर्तारमसितेक्षणा।
आहारेणाथ भक्ष्यैश्च वाक्यैः सुमधुरैस्तथा ।।
उच्छिष्टं भाविता भर्तुर्भुङ्क्ते नित्यं युधिष्ठिर।
दैवतं च पतिं मेने भर्तुश्चित्तानुसारिणी ।।
कर्मणा मनसा वाचा नात्यश्नान्नापि चापिवत्।
तं सर्वभावोपगता पतिशुश्रूषणे रता ।।
साध्वाचारा शुचिर्दक्षा कुटुम्बस्य हितैषिणी।
भर्तुश्चापि हितं यत्तत्सततं साऽनुवर्तते ।।
देवतातिथिभृत्यानां श्वश्रूश्वशुरयोस्तथा।
शुश्रूषणपरा नित्यं सततं संयतेन्द्रिया ।।
सा ब्राह्मणं तदा दृष्ट्वा संस्थितं भैक्षकाङ्क्षिणम्।
कुर्वती पतिशुश्रूषां सस्माराथ शुभेक्षणा ।।
व्रीडिता साऽभवत्साध्वी तदा भरतसत्तम।
भिक्षामादाय विप्राय निर्जगाम यशस्विनी ।।
ब्राह्मण उवाच।
किमिदं भवति त्वं मां तिष्ठेत्युक्त्वा वराङ्गने।
उपरोधं कृतवती न विसर्जितवत्यसि ।।
मार्कण्डेय उवाच।
ब्राह्मणं क्रोधसंतप्तं ज्वलन्तमिव तेजसा।
दृष्ट्वा साध्वी मनुष्येन्द्रसान्त्वपूर्वं वचोऽब्रवीत् ।।
`क्षमस्वविप्रप्रवर क्षमस्व स्त्रीजडात्मताम्।
प्रसीद भगवन्मह्यं कृपां कुरु मयि द्विज' ।।
क्षन्तुमर्हसि मे विद्वन्भर्ता मे दैवतं महत्।
स चापि क्षुधितः श्रान्तः प्राप्तः शुश्रूषितोमया ।।
ब्राह्मण उवाच।
ब्राह्मणआ न गरीयांसो गरीयांस्ते पतिः कृतः।
गृहस्थधर्मे वर्तन्ती ब्राह्मणानवमन्यसे ।।
इन्द्रोऽप्येषां प्रणमते किं पुनर्मानवो भुवि।
अवलिप्ते न जानीषे वृद्धानां न श्रुतं त्वया ।।
ब्राह्मणा ह्यग्निसदृशा दहेयुः पृथिवीमपि।
`सपर्वतवनद्वीपां क्षिप्रमेवावमानिताः' ।।
स्त्र्युवाच।
[नाहं बलाका विप्रर्षे त्यज क्रोधं तपोधन।
अनया क्रुद्धया दृष्ट्या क्रुद्धः किं मां करिष्यसि]
नावजानाम्यहं विप्रान्देवैस्तुल्यान्मनस्विनः।
अपराधमिमं विप्र क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ ।।
जानामि तेजो विप्राणआं महाभाग्यं च धीमताम्।
अपेयः सागरः क्रोधात्कृतो हि लवणोदकः ।।
तथैव दीप्ततपसां मुनीनां भावितात्मनाम्।
येषां क्रोधाग्निरद्यापि समुद्रे नोपशाम्यति।
`कस्तान्परिभवेन्मूढो ब्राह्मणानमितौजसः' ।।
ब्राह्मणानां परिभवाद्वातापिः सुदुरात्मवान्।
अगस्त्यमृषिमासाद्य जीर्णः क्रूरो महासुरः ।।
बहुप्रभावाः श्रूयन्ते ब्राह्मणानां महात्मनाम्।
क्रोधः सुविपुलो ब्रह्मन्प्रसादश्च महात्मनाम्।
अस्मिंस्त्वतिक्रमे ब्रह्मन्क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ ।।
पतिशुश्रूषया धर्मो य स मे रोचते द्विज।
दैवतेष्वपि सर्वेषु भर्ता मे दैवतं परम् ।।
अविशेषेण तस्याहं कुर्यां धर्मं द्विजोत्तम।
शुश्रूषायाः फलं पश्य पत्युर्ब्राह्मण यादृशम् ।।
बलाका हि त्वया दग्धा रोषात्तद्विदितं मया।
क्रोधः शत्रुः शरीरस्थो मनुष्याणां द्विजोत्तम ।।
`मास्म क्रुध्यो बलाकेव न वध्याऽस्मि पतिव्रता'।
यः क्रोधमोहौ त्यजति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।।
यो वदेदिह सत्यानि गुरुं संतोषयेत च।
हिंसितश्च त हिंसेत तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।।
जितेन्द्रियो धर्मपरः स्वाध्यायनिरतः शुचिः।
कामक्रोधौ वशौ यस्य तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।।
यस्य चात्मसमो लोको धर्मज्ञस्य मनस्विनः।
सर्वधर्मेषु चरतस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।।
योऽध्यापयेदधीयीत यजेद्वा याजयीत वा।
दद्याद्वाऽपि यथाशक्ति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।।
ब्राह्मचारी वदान्यो योप्यधीयाद्द्विजपुङ्गवः।
स्वाध्यायवानमत्तो वै तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।।
यद्ब्राह्मणानां कुशलं तदेषां परिकीर्तयेत्।
सत्यं तथा व्याहरतां नानृते रमते मनः ।।
धनं तु ब्राह्मणस्याहुः स्वाध्यायं दममार्जवम्।
इन्द्रियाणां निग्रहं च शाश्वतं द्विजसत्तम ।।
सत्यार्जवे धर्ममाहुः परं धर्मविदो जनाः।
दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः ।।
श्रुतिप्रमाणो धर्मः स्यादिति वृद्धानुशासनम्।
बहुधा दृश्यते धर्मः सूक्ष्म एव द्विजोत्तम ।।
भगवानपि धर्मज्ञः स्वाद्यायनिरतः शुचिः।
न तु तत्त्वेन भगवन्दर्मं वेत्सीति मे मतिः ।।
यदि विप्र न जानीषे धर्मं परमकं द्विज।
धर्मव्याधं तत पृच्छ गत्वा तु मिथिलां पुरीम् ।।
मातापितृभ्यां शुश्रूपुः सत्यवादी जितेन्द्रियः।
मिथिलायां वसेद्व्याधः स ते धर्मान्प्रवक्ष्यति ।।
तत्र गच्छस्व भद्रं ते यथाकामं द्विजोत्तम।
`व्याधः परमधर्मात्मा स ते छेत्स्यति संशयम्' ।।
अत्युक्तमपि मे सर्वं क्षन्तुमर्हस्यनिन्दित।
स्त्रियो ह्यवध्याः सर्वेषां ये धर्ममभिविन्दते ।।
ब्राह्मण उवाच।
प्रीतोस्मि तव भद्रं ते गतः क्रोधश्च शोभने।
उपालम्भस्त्वया प्रोक्तो मम निश्रेयसं परम् ।।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि साधयिष्यामि शोभने।
`धन्या त्वमसि कल्याणि यस्याः स्याद्वृत्तमीदृशम्।
मारक्ण्डेय उवाच।
तया विसृष्टो निर्गत्य स्वमेव भवनं ययौ।
विनिन्दन्स स्वमात्मानं कौशिको द्विजसत्तमः ।।
वस्त्रिणो वस्त्रदा यान्ति अवस्त्रा यान्त्यवस्त्रदाः ।।