अध्यायः ६१

वैशंपायन उवाच।

`शृणु राजन्यथा वीरा भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः।
विरोधमन्वगच्छन्त धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः।।'

गुरवे प्राङ्नमस्कृत्य मनोबुद्धिसमाधिभिः।
संपूज्य च द्विजान्सर्वांस्तथान्यान्विदुषो जनान्।।

महर्षेर्विश्रुतस्येह सर्वलोकेषु धीमतः।
प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः।।

श्रोतुं पात्रं च राजंस्त्वं प्राप्येमां भारतीं कथाम्।
गुरोर्वक्त्रपरिस्पन्दो मनः प्रोत्साहतीव मे।।

शृणु राजन्यथा भेदः कुरुपाण्डवयोरभूत्।
राज्यार्थे द्यूतसंभूतो वनवासस्तथैव च।।

यथा च युद्धमभवत्पृथिवीक्षयकारकम्।
तत्तेऽहं कथयिष्यामि पृच्छते भरतर्षभ।।

मृते पितरि ते वीरा वनादेत्य स्वमन्दिरम्।
नचिरादेव विद्वांसो वेदे धनुषि चाभवन्।।

तांस्तथा सत्ववीर्यौजःसंपन्नान्पौरसंमतान्।
नामृष्यन्कुरवो दृष्ट्वा पाण्डवाञ्श्रीयशोभृतः।।

ततो दुर्योधनः क्रूरः कर्णश्च सहसौबलः।
तेषां निग्रहनिर्वासान्विविधांस्ते समारभन्।।

ततो दुर्योधनः क्रूरः कुलिङ्गस्य मते स्थितः।
पाम्डवान्विविधोपायै राज्यहेतोरपीडयत्।।

ददावथ विषं पापो भीमाय धृतराष्ट्रजः।
जरयामास तद्वीरः सहान्नेन वृकोदरः।।

प्रमाणकोट्यां संसुप्तं पुनर्बद्ध्वा वृकोदरम्।
तोयेषु भीमं गङ्गायाः प्रक्षिप्य पुरमाव्रजत्।।

यदा विबुद्धः कौन्तेयस्तदा संछिद्य बन्धनम्।
उदतिष्ठन्महाबाहुर्भीमसेनो गतव्यथः।।

आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तं चैनमदंशयत्।
सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार स शत्रुहा।।

तेषां तु विप्रकारेषु तेषु तेषु महामतिः।
मोक्षणे प्रतिकारे च विदुरोऽवहितोऽभवत्।।

स्वर्गस्थो जीवलोकस्य यथा शक्रः सुखावहः।
पाण्डवानां तथा नित्यं विदुरोऽपि सुखावहः।।

यदा तु विविधोपायैः संवृतैर्विवृतैरपि।
नाशकद्विनिहन्तुं तान्दैवभाव्यर्थरक्षितान्।।

ततः संमन्त्र्य सचिवैर्वृषदुःशासनादिभिः।
धृतराष्ट्रमनुज्ञाप्य जातुषं गृहमादिशत्।।

`तत्र तान्वासयामास पाण्डवानमितौजसः।'
सुतप्रियैषी तान्राजा पाण्डवानम्बिकासुतः।
ततो विवासयामास राज्यभोगबुभुक्षया।।

ते प्रातिष्ठन्त सहिता नगरान्नागसाह्वयात्।
प्रस्थाने चाभवन्मन्त्री क्षत्ता तेषां महात्मनाम्।।

तेन मुक्ता जतुगृहान्निशीथे प्राद्रवन्वनम्।
ततः संप्राप्य कौन्तेया नगरं वारणावतम्।।

न्यवसन्त महात्मानो मात्रा सह परन्तपाः।
धृतराष्ट्रेण चाज्ञप्ता उषिता जातुषे गृहे।।

पुरोचनाद्रक्षमाणाः संवत्सरमतन्द्रिताः।
सुरुङ्गां कारयित्वा तु विदुरेण प्रचोदिताः।।

आदीप्य जातुषं वेश्म दग्ध्वा चैव पुरोचनम्।
प्राद्रवन्भयसंविग्ना मात्रा सह पन्तपाः।।

ददृशुर्दारुमं रक्षो हिडिम्बं वननिर्झरे।
हत्वा च तं राक्षसेन्द्रं भीताः समवबोधनात्।।

निशि संप्राद्रवन्पार्था धार्तराष्ट्रभयार्दिताः।
प्राप्ता हिडिम्बा भीमेन यत्र जातो घटोत्कचः।।

एकचक्रां ततो हत्वा पाण्डवाः संशितव्रताः।
वेदाध्ययनसंपन्नास्तेऽभवन्ब्रह्मचारिणः।।

ते तत्र नियताः कालं कंचिदूषुर्नरर्षभाः।
मात्रा सहैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने।।

तत्राससाद क्षुधितं पुरुषादं वृकोदरः।
भीमसेनो महाबाहुर्बकं नाम महाबलम्।।

तं चापि पुरुषव्याघ्रो बाहुवीर्येण पाण्डवः।
निहत्य तरसा वीरो नागरान्पर्यसान्त्वयत्।।

ततस्ते शुश्रुवुः कृष्णां पञ्चालेषु स्वयंवराम्।
श्रुत्वा चैवाभ्यगच्छ्त गत्वा चैवालभन्त ताम्।।

ते तत्र द्रौपदीं लब्ध्वा परिसंवत्सरोषिताः।
विदिता हास्तिनपुरं प्रत्याजग्मुररिन्दमाः।।

ते उक्ता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शान्तनवेन च।
भ्रातृभिर्विग्रहस्तात कथं वो न भवेदिति।।

अस्माभिः खाण्डवप्रस्थे युष्मद्वासोऽनुचिन्तितः।
तस्माज्जनपदोपेतं सुविभक्तमहापथम्।।

वासाय स्वाण्डवप्रस्थं व्रजध्वं गतमत्सराः।
तयोस्ते वचनाज्जग्मुः सह सर्वैः सुहृज्जनैः।।

नगरं खाण्डवप्रस्थं रत्नान्यादाय सर्वशः।
तत्र ते न्यवसन्पार्थाः संवत्सरगणांन्बहून्।।

वशे शस्त्रप्रतापेन कुर्वन्तोऽन्यान्महीभृतः।
एवं धर्मप्रधानास्ते सत्यव्रतपरायणाः।।

अप्रमत्तोत्थिताः क्षान्ताः प्रतपन्तोऽहितान्बहून्।
अजयद्भीमसेनस्तु दिशं प्राचीं महायशाः।।

उदीचीमर्जुनो वीरः प्रतीचीं नकुलस्तथा।
दक्षिणां सहदेवस्तु विजिग्ये परवीरहा।।

एवं चक्रुरिमां सर्वे वशे कृत्स्नां वसुन्धराम्।
पञ्चभिः सूर्यसङ्काशैः सूर्येण च विराजता।।

षट्सूर्येवाभवत्पृथ्वी पाण्डवैः सत्यविक्रमैः।
ततो निमित्ते कस्मिंश्चिद्धर्मराजो युधिष्ठिरः।।

वनं प्रस्थापयामास तेजस्वी सत्यविक्रमः।
प्राणेभ्योऽपि प्रियतरं भ्रातरं सव्यसाचिनम्।।

अर्जुनं पुरुषव्याघ्रं स्थिरात्मानं गुणैर्युतम्।
स वै संवत्सरं पूर्णं मासं चैकं वने वसन्।।

`तीर्थयात्रां च कृतवान्नागकन्यामवाप च।
पाण्ड्यस्य तनयां लब्ध्वा तत्र ताभ्यांसहोषितः'।।

ततोऽगच्छद्धृषीकेशं द्वारवत्यां कदाचन।
लब्धवांस्तत्र बीभत्सुर्भार्यां राजीवलोचनाम्।।

अनुजां वासुदेवस्य सुभद्रां भद्रभाषिणीम्।
सा शचीव महेन्द्रेण श्रीः कृष्णेनेव सङ्गता।।

सुभद्रा युयुजे प्रीत्या पाण्डवेनार्जुनेन ह।
अतर्पयच्च कौन्तेयः खाण्डवे हव्यवाहनम्।।

बीभत्सुर्वासुदेवेन सहितो नृपस्तम।
नातिभारो हि पार्थस्य केशवेन सहाभवत्।।

व्यवसायसहायस्य विष्णोः शत्रुवधेष्विव।
पार्थायाग्निर्ददौ चापि गाण्डीवं धनुरुत्तमम्।।

इषुधी चाक्षयैर्बाणै रथं च कपिलक्षणम्।
मोक्षयामास बीभत्सुर्मयं यत्र महासुरम्।।

स चकार सभां दिव्यां सर्वरत्नसमाचिताम्।
तस्यां दुर्योधनो मन्दो लोभं चक्रे सुदुर्मतिः।।

ततोऽक्षैर्वञ्चयित्वा च सौबलेन युधिष्ठिरम्।
वनं प्रस्थापयामास सप्तवर्षाणि पञ्च च।।

अज्ञातमेकं राष्ट्रे च ततो वर्षं त्रयोदशम्।
ततश्चतुर्दशे वर्षे याचमानाः स्वकं वसु।।

नालभन्त महाराज ततो युद्धमवर्तत।
ततस्ते क्षत्रमुत्साद्य हत्वा दुर्योधनं नृपम्।।

राज्यं विहतभूयिष्ठं प्रत्यपद्यन्त पाण्डवाः।
`इष्ट्वा क्रतूंश्च विविधानश्वमेधादिकान्बहून्।।

धृतराष्ट्रे गते स्वर्गं विदुरे पञ्चतां गते।
गमयित्वा क्रियां स्वर्ग्यां राज्ञाममिततेजसाम्।।

स्वं धाम याते वार्ष्णेये कृष्णदारान्प्ररक्ष्य च।
महाप्रस्थानिकं कृत्वा गताः स्वर्गमनुत्तमम्'।।

एवमेतत्पुरावृत्तं तेषामक्लिष्टकर्मणाम्।
भेदो राज्यविनाशश्च जयश्च जयतांवर।।

।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि
अंशावतरणपर्वणि एकषष्टितमोऽध्यायः।। 61 ।।