अध्यायः १५७

वैशंपायन उवाच।

पाण्डवास्तु रथान्युक्तान्सदश्वैरनिलोपमैः।
आरोहमाणा भीष्मस्य पादौ जगृहुरार्तवत्।।

राज्ञश्च धृतराष्ट्रस्य द्रोणस्य च महात्मनः।
अन्येषां चैव वृद्धानां कृपस्य विदुरस्य च।।

एवं सर्वान्कुरून्वृद्धानभिवाद्य यतव्रताः।
समालिङ्ग्य समानान्वै बालैश्चाप्यभिवादिताः।।

सर्वा मातॄस्तथाऽऽपृच्छ्य कृत्वा चैव प्रदक्षिणम्।
प्रकृतीरपि सर्वाश्च प्रययुर्वारणावतम्।।

विदुरश्च महाप्राज्ञस्तथाऽन्ये कुरुपुङ्गवाः।
पौराश्च पुरुषव्याघ्रानन्वीयुः शोककर्शिताः।।

तत्र केचिद्ब्रुवन्ति स्म ब्राह्मणा निर्भयास्तदा।
दीनान्दृष्ट्वा पाण्डुसुतानतीव भृशदुःखिताः।।

विषमं पश्यते राजा सर्वथा स सुमन्दधीः।
कौरव्यो धृतराष्ट्रस्तु न च धर्मं प्रपश्यति।।

न हि पापमपापात्मा रोचयिष्यति पाण्डवः।
भीमो वा बलिनां श्रेष्ठः कौन्तेयो वा धनञ्जयः।।

कुत एव महात्मानौ माद्रीपुत्रौ करिष्यतः।
तान्राज्यं पितृतः प्राप्तान्धृतराष्ट्रो न मृष्यति।।

अधर्म्यमिदमत्यन्तं कथं भीष्मोऽनुमन्यते।
विवास्यमानानस्थाने नगरे योऽभिमन्यते।।

पितेव हि नृपोऽस्माकमभूच्छान्तनवः पुरा।
विचित्रवीर्यो राजर्षिः पाण्डुश्च कुरुनन्दनः।।

स तस्मिन्पुरुषव्याघ्रे देवभावं गते सति।
राजपुत्रानिमान्बालान्धृतराष्ट्रो न मृष्यति।।

वयमेतदनिच्छन्तः सर्व एव पुरोत्तमात्।
गृहान्विहाय गच्छामो यत्र गन्ता युधिष्ठिरः।।

वैशंपायन उवाच।

तांस्तथा वादिनः पौरान्दुःकितान्दुःखकर्शितः।
उवाच मनसा ध्यात्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः।।

पिता मान्यो गुरुः श्रेष्ठो यदाह पृथिवीपतिः।
अशङ्कमानैस्तत्कार्यमस्माभिरिति नो व्रतम्।।

भवन्तः सुहृदोऽस्माकं यात कृत्वा प्रदक्षिणम्।
प्रतिनन्द्य तथाऽऽशीर्भिर्निवर्तध्वं यथागृहम्।।

यदा तु कार्यमस्माकं भवद्भिरुपपत्स्यते।
तदा करिष्यथास्माकं प्रियाणि च हितानि च।।

एवमुक्तास्तदा पौराः कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्।
आशीर्भिश्चाभिनन्द्यैताञ्जग्मुर्नगरमेव हि।।

पौरेषु विनिवृत्तेषु विदुरः सर्वधर्मवित्।
बोधयन्पाण्डवश्रेष्ठमिदंवचनमब्रवीत्।।

प्राज्ञः प्राज्ञं प्रलापज्ञः प्रलापज्ञमिदं वचः।
यो जानाति परप्रज्ञां नीतिशास्त्रानुसारिणीम्।
विज्ञायेह तथा कुर्यादापदं निस्तरेद्यथा।।

अलोहं निशितं शस्त्रं शरीपरिकर्तनम्।
यो वेत्ति न तु तं घ्नन्ति प्रतिघातविदं द्विषः।।

कक्षघ्नः शिशिरघ्नश्च महाकक्षे बिलौकसः।
न दहेदिति चात्मानं यो रक्षति स जीवति।।

नाचक्षुर्वेत्ति पन्थानं नाचक्षुर्विन्दते दिशः।
नाधृतिर्भूतिमाप्नोति बुध्यस्वैवं प्रबोधितः।।

अनाप्तैर्दत्तमादत्ते नरः शस्त्रमलोहजम्।
श्वाविच्छरणमासाद्य प्रमुच्येत हुताशनात्।।

चरन्मार्गान्विजानाति नक्षत्रैर्विन्दते दिशः।
आत्मना चात्मनः पञ्च पीडयन्नानुपीड्यते।।

एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजो युधिष्ठिरः।
विदुरं विदुषां श्रेष्ठं ज्ञातमित्येव पाण्डवः।।

अनुशिक्ष्यानुगम्यैतान्कृत्वा चैव प्रदक्षिणम्।
पाण्डवानभ्यनुज्ञाय विदुरः प्रययौ गृहान्।।

निवृत्ते विदुरे चापि भीष्मे पौरजने तथा।
अजातशत्रुमासाद्य कुन्ती वचनमब्रवीत्।।

क्षत्ता यदब्रवीद्वाक्यं जनमध्येऽब्रुवन्निव।
त्वया च स तथेत्युक्तो जानीमो न च तद्वयम्।।

यदीदं शक्यमस्माभिर्ज्ञातुं नैव च दोषवत्।
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं संवादं तव तस्य च।।

युधिष्ठिर उवाच।

विषादग्नेश्च बोद्धव्यमिति मां विदुरोऽब्रवीत्।
पन्थानो वेदितव्याश्च नक्षत्रैश्च तथा दिशः।
`कुड्याश्चविदिताःकार्याःस्याच्छुद्धिरितिचाब्रवीत्।।

जितेन्द्रियश्च वसुधां प्राप्स्यतीति च मेऽब्रवीत्।
विज्ञातमिति तत्सर्वं प्रत्युक्तो विदुरो मया।।

वैशंपायन उवाच।

अष्टमेऽहनि रोहिण्यां प्रयाताः फाल्गुनस्य ते।
वारणावतमासाद्य ददृशुर्नागरं जनम्।।

।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि
जतुगृहपर्वणि सप्तपञ्चादशदधिकशततमोऽध्यायः।। 157 ।।