शांतिपर्व

अध्यायः १८७

Santi Parva (Sanskrit) · Adhyaya 187
अक्षर का आकार

भरद्वाज उवाच।

ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम।
वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर।।

भृगुरुवाच।

जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः।
वेदाध्ययनसंपन्नः षट्‌सु कर्मस्ववस्थितः।।

शौचाचारस्थितः सम्यग्विघसाशी गुरुप्रियः।
नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते।।

सत्यं दानमथाद्रोह आनृशंस्यं क्षमा धृणा।
तपश्च दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः।।

क्षत्रजं सेवते कर्म देवाध्ययनसंगतः।
दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते।।

कृपिगोरक्षवाणिज्यं यो विशत्यनिशं शुचिः।
वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः।।

सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः।
त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः।।

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्यं द्विजे तच्च न विद्यते।
न वै शूद्रो भवेच्छ्रद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः।।

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः।
एतत्पवित्रं ज्ञातव्यं तथा चैवात्मसंयमः।।

वार्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुच्छ्रितौ।।

नित्यं क्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेच्च मत्सरात्।
विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः।।

यस्य सर्वे समारम्भा निराशाबन्धना द्विज।
त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी च स बुद्धिमान्।।

अहिंस्रः सर्वभूतानां मैत्रायणगतिश्चरेत्।
परिग्रहान्परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या जितेन्द्रियः।
अचलं स्थानमातिष्ठेदिह चामुत्र चोभयोः।।

तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना।।

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः।
अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्।।

अविस्रम्भे न गन्तव्यं विस्रम्भे धारयेन्मनः।
मनः प्राणे निगृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत्।।

निर्वेदादेव निर्वायान्न च किंचिद्विचिन्तयेत्।
सुखं वै ब्राह्मणो ब्रह्म स वै तेनाधिगच्छति।।

शौचेन सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः।
सानुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम्।।

।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि
मोक्षधर्मपर्वणि सप्ताशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 187।।