अध्यायः १८३

धृतराष्ट्र उवाच।

एकवीरवधे मोघा शक्तिः सूतात्मजे यदा।
कस्मात्सर्वान्समुत्सृज्य स तां पार्थे न मुक्तवान्।।

तस्मिन्हते हता हि स्युः सर्वे पाण्डवसृञ्जयाः।
एकवीरवधे कस्माद्युद्धे न जयमादधे।।

आहूतो न निवर्तेयमिति तस्य महाव्रतम्।
स्वयं मार्गयितव्यः स सूतपुत्रेण फल्गुनः।।

ततो द्वैरथमानीय फल्गुनं शक्तदत्तया।
जघान न वृषा कस्मात्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय।।

नूनं बुद्धिविहीनश्चाप्यसहायश्च मे सुतः।
शत्रुभिर्व्यंसितः पापः कथं नु स जयेदरीन्।।

या ह्यस्य परमा शक्तिर्जयस्य च परायणम्।
सा शख्तिर्वासुदेवेन व्यंसिता च घटोत्कचे।।

कुणेर्यथा हस्तगतं हियेद्बिल्वं बलीयसा।
तथा शक्तिरमोघा सा मोघीभूता घटोत्कचे।।

यथा वराहस्य शुनश्च युध्यतो--
स्तयोरभावे श्वपचस्य लाभः।
मन्ये विद्वन्वासुदेवस्य तद्व--
द्युद्धे लाभः कर्णहैडिम्बयोर्वै।।

घटोत्कचो यदि हन्याद्वि कर्णं
परो लाभः स भवेत्पाण्डवानाम्।
वैकर्तनो वा यदि तं निहन्या--
त्तथापि कृत्यं शक्तिनाशात्कृतं स्यात्।।

इति प्राज्ञः प्रज्ञयैतद्विचिन्त्य
घटोत्कचं सूतपुत्रेण युद्धे।
अघातयद्वासुदेवो नृसिंहः
प्रियं कुर्वन्पाण्डवानां हितं च।।

सञ्जय उवाच।

एतच्चिकीर्षितं ज्ञात्वा कर्णे मधुनिहा नृप।
नियोजयामास तदा द्वैरथे राक्षसेश्वरम्।।

घटोत्कचं महावीर्यं महाबुद्धिर्जनार्दनः।
अमोघाया विघातार्थं राजन्दुर्मन्त्रिते तव।।

तदैव कृतकार्या हि वयं स्याम कुरूद्वह।
न रक्षेद्यदि कृष्णस्तं पार्थं कर्णान्महारथात्।।

साश्वध्वजरथः सङ्क्ये धृतराष्ट्र पतेद्भुवि।
विना जनार्दनं पार्थो योगानामीश्वरं प्रभुम्।।

तैस्तैरुपायैर्बहुभी रक्ष्यमाणः स पार्थिव।
जयत्यभिमुखः शत्रून्पार्थः कृष्णेन पालितः।।

सविशेषं त्वमेयात्मा कृष्णो रक्षेन्न फल्गुनम्।
हन्यात्क्षिप्रं हि कौन्तेयं शक्तिर्वृक्षमिवाशनिः।।

धृतराष्ट्र उवाच।

विरोधी च कुमन्त्री च प्राज्ञमानी ममात्मजः।
यस्यैष समतिक्रान्तो वधोपायो जयं प्रति।।

स वा कर्णो महाबुद्धिः सर्वशस्त्रभृतां वरः।
न मुक्तवान्कथं सूत ताममोघां धनञ्जये।।

तवापि समतिक्रान्तमेतद्गावल्गणे कथम्।
एतमर्थं महाबुद्धे यत्त्वया नावबोधितः।।

सञ्जय उवाच।

दुर्योधनस्य शकुनेर्मम दुःशासनस्य च।
रात्रौ रात्रौ भवत्येषा नित्यमेव विकत्थना।।

श्वः सर्वसैन्यानुत्सृज्य जहि कर्ण धनञ्जयम्।
प्रेष्यवत्पाण्डुपाञ्चालानुपभोक्ष्यामहे ततः।।

अथवा निहते पार्थं पाण्डवान्यतमं ततः।
स्थापयेद्यदि वार्ष्णेयस्तस्मात्कृष्णो हि हन्यताम्।।

कृष्णो हि मूलं पाण्डूनां पार्थः स्कन्ध इवोद्गतः।
शाखा इवेतरे पार्थाः पाञ्चालाः पत्रसंज्ञिताः।।

कृष्णाश्रयाः कृष्णबलाः कृष्णनाथाश्च पाण्डवाः।
कृष्णः परायणं चैषां ज्योतिषामिव चन्द्रमाः।।

तस्मात्पर्णानि शाखाश्च स्कन्धं चोत्सृज्य सूतज।
कृष्णं हि विद्वि पाण्डूनां मूलं सर्वत्र सर्वदा।।

हन्याद्यदि हि दाशार्हं कर्णो यादवनन्दनम्।
कृत्स्ना वसुमती राजन्वशे तस्य न संशयः।।

यदि हि स निहतः शयीत भूमौ
यदुकुलपाण्डवनन्दनो महात्मा।
ननु तव वसुधा नरेन्द्र सर्वा
सगिरिसमुद्रवना वशं व्रजेत।।

सा तु बुद्धिः कृताऽप्येवं जाग्रति त्रिदशेश्वरे।
अप्रमेये हृषीकेशे युद्धकाले त्वमुह्यत।।

अर्जुनं चापि राधेयात्सदा रक्षति केशवः।
न ह्येनमैच्छत्प्रमुखे सौतेः स्थापयितुं रणे।।

अन्यांश्चास्मै रथोदारानुपास्थापयदच्युतः।
अमोघां तां कथं शक्तिं मोघां कुर्यामिति प्रभो।।

यश्चैवं रक्षते पार्थं कर्णात्कृष्णो महामनाः।
आत्मानं स कथं राजन्न रक्षेत्पुरुपोत्तमः।।

परिचिन्त्य तु पश्यामि चक्रायुधमरिन्दमम्।
न सोऽस्ति त्रिषु लोकेषु यो जयेत जनार्दनम्।।

सञ्जय उवाच।

ततः कृष्णं महाबाहुं सात्यकिः सत्यविक्रमः।
पप्रच्छ रथशार्दूलः कर्णं प्रति महारथः।।

अयं च प्रत्ययः कर्णे शक्तिश्चामितविक्रमा।
किमर्थं सूतपुत्रेण न मुक्ता फल्गुने तु सा।।

वासुदेव उवाच।

दुःशासनश्च कर्णश्च शकुनिश्च मसैन्धवः।
सततं मन्त्रयन्ति स्म दुर्योधनपुरोगमाः।

कर्णकर्ण महेष्वास रणेऽमितपराक्रम।
नान्यस्य शक्तिरेषा ते मोक्तव्या जयतां वर।।

ऋते महारथात्कर्ण कुन्तीपुत्राद्वनञ्जयात्।
स हि तेषामतियशा देवानामिव वासवः।।

तस्मिन्विनिहते पार्थे पाण्डवाः सृञ्जयैः सह।
भविष्यन्ति गतात्मानः सुरा इव निरग्नयः।।

तथेति च प्रतिज्ञातं कर्णेन शिनिपुङ्गव।
हृदि नित्यं च कर्णस्य वधो गाण्डीवधन्वनः।।

अहमेव तु राधेयं मोहयामि युधांवर।
ततो नावासृजच्छक्तिं पाण्डवे श्वेतवाहने।।

फल्गुनस्य हि सा मृत्युरिति चिन्तयतोऽनिशम्।
न निद्रा न च मे हार्षो मनसोऽस्ति युधांवर।।

घटोत्कचे व्यंसितां तु दृष्ट्वा तां शिनिपुङ्गव।
मृत्योरास्यान्तरान्मुक्तं पस्याम्यद्य धनञ्जयम्।।

न पिता न च मे माता न यूयं भ्रातरस्तथा।
न च प्राणास्तथा रक्ष्या यथा बीभत्सुराहवे।।

त्रैलोक्यराज्याद्यत्किञ्चिद्भवेदन्यत्सुदुर्लभम्।
नेच्छेयं सात्वताहं तद्विना पार्थं धनञ्जयम्।।

अतः प्रहर्षः सुमहान्युयुधानाद्य मेऽभवत्।
मृतं प्रत्यागतमिव दृष्ट्वा पार्थं धनञ्जयम्।।

अतश्च प्रहितो युद्धे मया कर्णाय राक्षसः।
न ह्यन्यः समरे रात्रौ शक्तः कर्णं प्रबाधितुम्।।

सञ्जय उवाच।

इति सात्यकये प्राह तदा देवकिनन्दनः।
धनञ्जयहिते युक्तस्तत्प्रिये सततं रतः।।

।। इति श्रीमन्महाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि
चतुर्दशरात्रियुद्धे त्र्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 183 ।।